Libri i ri i Sazan Golikut "Aksion në shkumën e vaskës" – tregime dhe rrëfenja

  Libri i ri i Sazan Golikut "Aksion në shkumën e vaskës" – tregime dhe rrëfenja

By voal.ch | July 13, 2016 

 

 

 

Sazan Goliku është emri letrar i Pandel Koçit. Ka kryer Fakultetin Histori – Filologji, dega e gjuhë-letërsisë shqipe, në Tiranë. Ka punuar mësues, punonjës kulture, gazetar dhe redaktor letrar në shtëpinë botuese “Naim Frashëri” e gjetkë. Që nga viti 1970 është marrë aktivisht me botimin e letërsisë shqiptare të botuar në Kosovë dhe ka qenë ligjërues i këtij krahu të letërsisë shqipe në Universitetin e Tiranës. Nga viti 1981 – 2002 ka punuar në sektorin e shtypit të Kuvendit të Republikës. Ka shkruar e botuar poezi e prozë dhe letërsi për fëmijë. Nga krijimtaria e tij janë përfshirë në disa antologji brenda dhe jashtë vendit. Në mjaft shkrime kritike i është vlerësuar pozitivisht krijimtaria artistike. Është marrë me studime e kritikë letrare, recensione dhe ese. Ka qenë përherë i pranishëm e aktiv në diskutime e debate letrare dhe në radio e televizione me biseda e intervista për probleme të letërsisë shqipe. Nga viti 2008 ka drejtuar Shoqatën e Shkrimtarëve për Fëmijë e të Rinj. Është fitues i disa çmimeve kombëtare dhe vendore.

* * *

Libra me prozë të autorit:
Pasqyra e thyer, 1972
Aventurat e lirisë, 1996
Komitët e Malit të Bardhë, 1999
Trekëndëshi i qiellit të zi, 2006
Zjarr e zjarr, 2015
Aksion në vaskën e banjës, 2016


Në shënimin e tij në kopertinën e kësaj përmbledhjeje të re me tregime e rëfenja, redaktori, Prof.Dr. Zyhdi Dervishi, ka shkruar: 

“Ky libër i Sazan Golikut përngjet me një abazhur kompleks artistiko-letrar të teknologjisë më të avancuar që me rreze valëshkurtëra rrëfenjash dhe me rreze valëmesme tregimesh rilevon profilet kryesore të shoqërisë shqiptare, mekanizmat psikokulturor të ndryshkur dhe modernizues të saj, të cilët bashkëfunksionojnë nëpërmjet ngërçeve dhe dhimbjeve të shumëfishta deri traumatizuese.
Ky vëllim me proza të shkurtra, i parashtruar me gjuhë artistike mjaft lakonike (çdo fjalë dhe figurë letrare është në vendin e vet të përllogaritur gati matematikisht me përvojën e pasur shumëvjeçare të autorit në fushë të shkrimtarisë) paraqet me logjikë simbolike artistike e shoqërizuese të tjetërsuar dhe tjetërsuese fatet e shqiptarëve të përhumbur në shtjellën e kontradiktave të shumëllojshme dhe mjaft virulente që veprojnë brenda një amplitude të gjerë: ngjarjet tragjike përthyhen në një tis ironie, e rëndomta pluskon të ngrihet në kuotat e të mbizakonshmes, realja dhe fantastikja kërleshen dhe ndërrojnë vend me njëra-tjetrën, qesharakja vërtitet rreth një boshti serioziteti disi fluid etj.

Mbi krijimtarinë e Sazan Golikut- nga Prof. dr. Klara Kodra

KONCIZITETI DHE URTËSIA FILOZOFIKE E NJË AUTORI
 

Nga Prof. dr. KLARA KODRA

Pandeli Koçi, me emrin letrar Sazan Goliku, është nga ata autorë shqiptarë që patën fatin e mirë a të keq të rrokin me krijimtarinë e vet dy periudha letrare, periudhën e realizmit socialist, një drejtim letrar ky me program estetik të imponuar nga lart dhe periudhën që mund të quhet si e pluralizmit të drejtimeve, që koincidon me periudhën e pasdiktaturës ku kryqëzohen modernizmi, pasmodernizmi dhe një lloj i veçantë realizmi, pra dy periudha antitetike, një periudhë rregullash strikte gati mbytëse dhe një periudhë lirie të skajshme.
Ky autor i përket brezit letrar të pasluftës që nuk njohu drejtim tjetër veç realizmit socialist, po më të  talentuarit e të cilit u përpoqën me ngulm për të gjetur të çara në koracën e hekurt të rregullave të një drejtimi estetik, realist vetëm nga emri, në  realitet një  lloj i ri i neoklasicizmit asfiksues që  ishte në kundërshtim si me realizmin kritik tradicional ashtu edhe me romantizmin dhe  modernizmin. Ky drejtim, realizmi socialist, pretendonte të ishte një lloj më i lartë realizmi i shkrirë me romantikën e së ardhmes, po degjeneroi nëpërmjet ideologjizimit të skajshëm.
Avangarda e viteve 60-të e formuar nga treshja e njohur Kadare-Agolli-Arapi kishte arritur ta sfidonte këtë drejtim duke futur në të në mënyrë të fshehtë elemente të realizmit dhe të modernizmit. Brezi i mëvonshëm e vazhdoi këtë luftë me censurën dhe vetëcensurën, duke fituar disa herë dhe herë të tjera duke u mposhtur.
Ky brez e luftoi  në mënyrë tjetër retorikën pompoze të letërsisë zyrtare, nëpërmjet një lloj  neoromantizmi me prirje lirike duke u kënduar temave të përjetshme të dashurisë dhe të natyrës, duke krijuar një lloj kulti të fëmijërisë, pafajësia e së cilës himnizohej pikërisht se ishte në vetvete antiteza e butaforizmit zyrtar dhe duke luftuar ashpërsisht me redaktorët konformistë.Në fillimet e veta Pandeli Koçi, përfaqësues i këtij brezi, shkruante proza poetike të përshkuara  nga një lirizëm fin.
E veçantë në rrugën e tij krijuese është dukuria e kalimit nga proza në poezi në kundërshtim me rrugën e shumicës së autorëve nga poezia në prozë. Që nga koha e sprovave të para Pandeli Koçi ka ecur gjatë duke u shtrirë edhe në krijimtarinë për fëmijë. Ka botuar vëllime me skica dhe proza poetike për të rritur, vëllime me lirika dhe krijime në prozë dhe në poezi për fëmijë që rrokin dy periudhat karakteristike e përmendura më lart dhe dëshmojnë për një evolucion drejt pjekurisë  kur lirizmi bëhet më i përmbajtur dhe konciz.
Pandeliu është nga ata autorë që këndojnë me zërin e vet si porosit liriku i ëmbël Esenin, të atyre  autorëve që, edhe nëse nuk arrijnë të bëhen bilbila, pranojnë  të këndojnë si mëllenja, si  gushëkuqë, madje edhe si bretkosë, po të parafrazojmë prapë Eseninin, që këndojnë “natyrshëm”, si porosit poeti tjetër lirik, latini Horac.
Fakti që Pandeli Koçi shkëlqen në mënyrë të veçantë në llojin e shkurtër, si në prozë ashtu edhe në poezi, lidhet me vetvetishmërinë dhe çiltërsinë e këtij autori dhe me vlerën që ai i jep fjalës. Pandeliu është nga ato autorë që kanë pasur nga natyra shkëndijën e talentit dhe ka ditur ta shndërrojë në flakë, pavarësisht sa lart është ngritur kjo flakë dhe në ç’hapësirë është shtrirë.
Është një nga autorët që shkruajnë vetëm kur kanë diçka për të thënë dhe kjo e ka ruajtur nga inflacioni i fjalës.
Në vëllimet e tij poetike të viteve të fundit të bëjnë veçanërisht për vete përmbledhjet me poezi “Petale të rëna” dhe “Turbull”. Në këtë vëllim të fundit, Pandeliu ka zbuluar një lloj të veçantë  strofe treshe që s’është as tercinë, as haiku, s’ka emër të përcaktuar, po mbetet origjinale.
Në këto vjersha ndeshim aforizma dhe paradokse, konçizitet dhe urtësi filozofike. Lirizmi, ky tipar i përhershëm i poezisë së autorit, rrjedh si rrymë e nëndheshme në thellësi.
Poeti vizaton edhe vija, edhe vizatime gjeometrike që çuditërisht ngjyrosen erotikisht: “Harkut të hollë të hënës/ harkut të buzës sate/ rri varur rrëzimi dhe ngritja ime”. “Kryet e ftohtë të zgjatushit/ kujtojnë me ofshamë/ pyjet e dendur të Afërditës”. Në këto vëllime individualiteti  krijues i Pandeliut njeh një shpalosje më të qartë e të thellë, një pasurim, po tek ai vazhdon të ziejë vera e entuziazmit poetik që, duke u vjetëruar, është bërë më e shijshme. Autori ka ruajtur rininë e shpirtit, thesarin e çmuar të frymëzimit. Pa dashur të idealizojmë si romantikët poetët dhe shkrimtarët, jemi të bindur që një shkrimtar ka moshën e frymëzimit të tij. Prandaj ky autor  shtatëdhjetëvjeçar ka zjarrin e pasioneve të një  njëzetvjeçari në poezinë e tij dhe shpresojmë që ai  të ecë më tej në rrugën e vet krijuese me pjekurinë e viteve dhe flakën rinore të frymëzimit.

 

Poezi për Arbërin tim - nga Sazan Goliku

POEZI PËR ARBËRIN TIM...
Nga SAZAN GOLIKU

TRIPTIK

Ngazëllim

Arbëri im

ende nuk ka mbushur një javë

që ka çelur në këtë botë të vjetër dhe

shurrën e hedh përpjetë,

pi pa paguar faturë me TVSH dhe

fle seriozisht, shpërfillës ndaj reformës në drejtësi.

Mami dhe dy gjyshet i bëjnë roje gjumit dhe ëndrrave të tij.

(Thuhet fle me engjëjt se dhe vetë është ëngjëll)

Ia shohim fytyrën si një mrekulli të botës. Në të vërtetë

rrekemi të shohim tek ai fytyrën tonë të plakur

Fytyra e tij fluturake –

aq e ngjashme  dhe aq e ndryshme nga jona.

Arbëri im

nuk e di që e quajnë Arbër dhe pse është i tillë.

  

Ëndërrim

Arbëri im – pëllumb i bukur,

filiz i brishtë i trungut rrënjëthellë.

Mbyll sytë. Vigan të imagjinoj…

Rekesh e përpëlitesh, ndeshesh e përleshesh mes

xhunglës së librave elektronikë,

rrjetave të pazbërthyeshme të formuleve,

shifrave marramendëse,

termave të panjohura për ne sot,

simboleve enigmatike…

Fluturon pa flatra, vrapon si Muku i vogël, noton si delfin

 – dritëdhënës i gjallë

me prush ambicioni, me hekur vullneti, me zemër Njeriu.

Hap sytë. Më duket sikur ti

më shkel synë e nënqesh Arbëri im

pëllumb i bukur me krah drite.

Besim

Arbëri im,

unë s’jam falltar

(fatkeqësisht nuk besoj në profeci), po e di

udha jote s’do të jetë e shtruar me lule e margaritarë.

Gjembat e ngulur në shputat e këmbëve

vetë do t’i heqësh,

kallot në thembra do të nxisin të ecësh më shpejt

mbi akull e mbi gurë, mbi rërë e mbi llucë.

Malet e fushat, detet e qiejt me zemrën tënde

do t’i ngjitësh e rrahësh pa u penduar.

Fytyrat e gjyshërve në foto

do t’i vëresh krenar,

për të parë tek ata

veten.

28.6.2015

Pse fjalë të huaja kur i kemi shqip?/ Sazan Goliku

 Pse fjalë të huaja kur i kemi shqip?

          

Nga Sazan GOLIKU

A është shqetësuese – për intelektualët në përgjithësi, por edhe për publicistët, gazetarët, politikanët e të tjerë që janë figura  publike dhe flasin e shkruajnë për një publik të gjerë – përdorimi i fjalëve të huaja?

Fatkeqësisht jo. Një pjesë, për mungesë  të kulturës gjuhësore, pra janë të pavetëdijshëm për këtë fakt që nuk është thjesht  problem gjuhësor. Një pjesë tjetër tregojnë hapur se janë snobë dh i  kundërvihen atij që ia vënë në dukje kotësinë e dëmin e të përdorimit pa vend dhe pa arsye të fjalëve të huaja.

Këtu nuk është fjala  për ndërkombëtarizma e termat ose për përdorime stilistike e shkencore. Çka  është e papranueshme dhe aspak dinjitoze ka të bëjë me përdorimin e fjalëve të huaja kur në shqip i kemi këto fjalë me të gjitha foletë kuptimore.

Çdo ditë, në çdo emision radioje e televizioni, në çdo gazetë e revistë të vrasin veshët fjalët: parlament (kuvend), komunitet (bashkësi), prioritet (përparësi), prezencë (prani), aktivitet (veprimtari), personal (vetjak), eksperiencë (përvojë), elektoral (zgjedhor), lokal (vendor), direkt (drejtpërdrejt), ambient (mjedis) pedonale (shëtitore). Përmenda  vetëm këto fjalë, për të mos kujtuar qindra  fjalë të tjera të huaja që  zëvendësohen lehtësisht sepse i kemi në shqip.

Gjuha jonë, siç dihet, madje dhe nga studiues të huaj, është gjuhë e begatë. Aktivizimi i fjalëve shqipe i të dy kryedialekteve e të krahinave nuk është detyrë vetëm e shkrimtarëve dhe e gjuhëtarëve, po e të gjitha figurave publike. Ky do të ketë ndikim të dukshëm te lexuesit e dëgjuesit e thjeshtë kudo në trevat shqiptare, aq më tepër te fëmijët dhe nxënësit  e të gjitha shkallëve.

Me të drejtë një shkrimtar e publicist ka vënë në dukje se, po të bëhej një punë me pamje më të gjerë  e me pikësynim strategjik gjuhësor, të qartë e gjithëpërfshirës, do të kishim një fjalor të shqipes po me aq fjalë e shprehje frazeologjike sa kemi në “Fjalorin e shqipes së sotme”, të redaktuar e të ribotuar, por jo të pasuruar siç e kërkon koha.

Fjalori “Për pastrimin e gjuhës shqipe” i ASHSH-së ishte një nismë e mirëpritur; pasurimi dhe ribotimi i tij nuk ka pse pengohet “nga mungesa e fondeve”. Kur shohim të sponsorizohen me dhjetëra e dhjetëra libra me vlera të dyshimta ose të diskutueshme, për të mos thënë të dobëta e madje të dëmshme, sponsorizimi i kujtdo qoftë i fjalorëve  të tillë do të ishte më tepër se një ndihmesë kulturore, do të ishte një veprim sa atdhetar aq dhe shkencor.

Pastrimi nga fjalët e huaja dhe pasurimi me fjalë të shqipes dhe me brumin  e shqipes do t’i hapte udhën edhe përpjekjeve për t’u mbrojtur nga shtrembërimet morfologjike e sintaksore, të cilat janë të rrezikshme dhe fatale për autencitetin e origjinalitetin e shqipes.

                                                                                       

Gazeta DITA 20 korrik 2015

Rrëfimet e djalit nga Hoti /refleksione nga Sazan Goliku

RRËFIMET E DJALIT NGA HOTI

-Refleksione për librin “Djali nga Hoti” të Kolec Traboinit –

Nga Sazan GOLIKU

Një fletore hartimesh në frëngjisht e një nxënësi (më saktësisht të babait të vet) të vitit 1905,  i kanë shërbyer Kolec Traboinit për të krijuar një libër me 29 rrëfime për fëmijë, çfarë shënon prurje të re, anipse rrëfimet janë të hershme të një kohe mbi një shekullore, por për shkak të veçorive të moshës nuk duket dhe aq larg. Bota e fëmijëve në të gjitha kohërat ka edhe të përbashkëta, si ëndërrimet, miqësinë, dashurinë, respektin, dëshirën për zbavitje dhe etjen për dije, siç shkruan autori Traboini në rrëfimin e parë në hyrje “Rrëfim i vogël për atin tim”.

Letërsia për fëmijë e shekujve të kaluar  lexohet aq mrekullisht edhe sot. Teknika dhe teknologjia e ka lehtësuar jetën, por nuk e ka ndryshuar shumë njeriun, i cili shpesh i lodhur nga jeta moderne, ku gjithçka vrapon pa të lënë kohë as të soditësh hënën e yjtë, zogjtë në fluturim, kaprojtë në pyll, lëndinat me lule, krahët e fluturave, xixëllonjat e buzëmbrëmjes, lulëkuqet e manushaqet. Pra, në këtë lodhje ai shpesh i kthehet natyrës plot dëshirë. Dhe natyra nuk ndryshon dhe aq në kufijtë e një shekulli. Ajo është shlodhëse dhe frymëzuese. Në natyrë njeriu gjen prehje e gëzim dhe në rrëfimet e një kohe të largët vihet re më shumë prania e natyrës se sa e teknikës dhe makinave që herë herë nëpër qytete të zënë frymën. Rrëfimet janë të gjitha të ilustruara dhe i takojnë asaj moshe kur fëmijët kanë mësuar të lexojnë dhe dëshirojnë edhe ata të kenë bibliotekën e tyre me libra të formatuar si ato të rriturve.

Libri “Djali nga Hoti”, nga kjo malësi shqiptare e ndarë në mes të dy shteteve Shqipërisë e Malit të Zi, e dënuar të jetë dy gjysma, shpalos rrëfenjë pas rrëfenje ndodhi që e mbushin jetën e fëmijëve me mbresa të pashlyeshme nga koha kur kjo ndarje ende nuk kishte ndodhur. Ky libër plotëson një zbrazëti, atë të periudhës së jetës së fëmijëve shqiptarë para pavarësisë, me ngjarjet, mendimet, botën dhe ëndërrimet e tyre.

Titulli i librit është mjaft domethënës, sepse personazhi që rrëfen ndodhitë është një djalë nga Hoti që ka zbritur në Shkodër për të mësuar në Shkollën Teknike Tregtare Italiane, ku mësohej gjuha shqipe krahas gjuhëve të tjera. Rrëfimet janë të shkurtra, subjektet janë të thjeshta duke përfshirë ato që ndërtohen si fabula, të cilat kanë për bazë cilësitë morale që duhet të fitojë një fëmijë, e mira dhe e keqja, jeta në Malësi me vështirësitë e saj, por edhe ngjarje nga qyteti i Shkodrës, gjithnjë të lidhura me botën e fëmijëve.

Veç djalit nga Hoti, që është rrëfimtari, libri ka personazhe, të mirë por edhe ndonjë me vese,  njerëz me shpirt të madh, por edhe kurnacë e gënjeshtarë. Bie në sy edhe ndjenja e miqësisë mes nxënëseve, të cilët e ndihmojnë njëri-tjetrin, si dhe dashuria dhe respekti për mësuesit e shkollës. Një rrëfim tregon për ditën e karnavaleve të qytetit, një tjetër se si pa pritur ra zjarr në shkollë. Ka dhe ndonjë aventurë të rrezikshme kur nxënësi Mateo me babanë e vet mbetën të bllokuar nga ariu në pyll ose në rrëfimin “Ujku në mal” që tregon çfarë ndodhi kur Pali u gjend i sulmuar nga ujku, fabulat për fluturën dhe mizën etj. Në mendje të mbesin Toma, vogëlushi bujar që dhuratën e ditëlindjes së vet ia fal një të varfëri, shëtitja e Luizës me babanë në pranverë, Gjergji dhe bërthama e pjeshkës, Gjoni, fëmija i pabindur,  ndarja me mësuesin, festa në Malësi, marangozi i ndershëm që riparon dollapin e vjetër, një tregim për Gjergj Uashingtonin kur ishte fëmijë etj.

Ky libër ka dhe magjinë e vet; me thjeshtësinë në të shkruar, me ato ngjarje të pabujë që e rrethojnë jetën e nxënësve, të mbushur me mbresa, do t’i nxisë lexuesit e vegjël të tregojnë e shkruajnë edhe vetë, sepse kësisoj ata do të mësojnë të rrëfejnë e  kjo është shkolla e parë në krijimtari për ata, të cilët ëndërrojnë që kur të rriten të bëhen pse jo edhe shkrimtarë.